Onlangs herlas ik, voor mijn bookclub The Bookworm, Yan Lianke’s The Four Books. De eerste lectuur leverde mijn blog Kamp 99 (16 januari 2013) op. Tijdens mijn tweede lectuur werd ik nog meer getroffen door de gruwelijke passages, in die mate dat ik soms mijn lectuur diende te onderbreken. Ik trachtte dus nu meer aandacht te schenken aan de constructie van het boek waarin vier verschillende stemmen eenzelfde verhaal vertellen, een afwisseling van fragmenten uit elk van deze boeken met een fictieve paginering om een extra realistisch effect te creëren.

Screenshot

Naast ettelijke andere themata wordt het thema van het kannibalisme hier uitvoerig aangehaald: de gevangenen eten door honger gedreven van de dode lichamen van Zone 99. Zelfs de Schrijver snijdt twee stukken van zijn eigen kuiten, kookt ze en schotelt één ervan voor aan de Geleerde ‘als varkensvlees’.
Het motief van het kannibalisme wordt aldus omgekeerd, het wordt een middel tot berouw voor de intellectueel die eindelijk in staat is zijn eigen medeplichtigheid aan het systeem onder ogen te zien en zijn eigen rol als ‘kannibaal’ te begrijpen: in een interview zegde Yan dat de intellectuelen altijd heel goed waren in het bekritiseren van anderen; hier tonen ze berouw en bekritiseren ze zichzelf. Ook Lu Xun gebruikte het kannibalisme als een krachtige metafoor (Dagboek van een gek) om de onderdrukkende aard van het traditionele Chinese Confucianisme en de feodale samenleving aan te klagen, waarbij hij ‘kannibalisme’ gelijkstelde aan sociaal en cultureel kannibalisme dat de menselijke geest verslindt. Het was een scherpe kritiek op een samenleving die mensen ‘opeet’, zowel letterlijk (in zeldzame gevallen van hongersnood) als figuurlijk (door traditie en autoritarisme).

Ook Camus’ filosofie van het absurdisme komt hier aan bod: de gevangenen vinden waardigheid en verzet in zinloze taken zoals het nutteloos smelten van ijzer voor de Grote Sprong Voorwaarts. Het werd een metafoor voor Chinese intellectuelen die historische trauma’s en door de staat gesponsorde amnesie overleven.
The Four Books verdient voor dit en de vele andere themata dus zeker verschillende keren gelezen te worden.
Een rijk boek!

Vorige zaterdag gingen mijn man en ik in Rijsel shoppen: croissants, artisanale kazen, Franse en exotische delicatessen, wijn, mode, boeken…we krijgen nooit genoeg ervan!
Na een lading croissants, faluches, galettes en brioches te hebben ingeslagen, draaiden we de hoek om, richting onze favoriete caviste. Aangekomen in de rue Basse viel ons oog op een prachtig kunstwerkje in een minimalistische etalage: twee Chineesjes in hun knalrood kleedje zaten er gezapig op een zwarte keramische blok terwijl ze hun handen in de mouwen warm hielden.

Gefascineerd stapten we het galerijtje binnen. We werden verwelkomd door andere elegante glimlachende Chinese beelden gedrapeerd in gewaden van verfijnde kleuren. De muren waren gesierd met originele schilderijen. We wisten niet waar eerst te kijken toen plots de kunstenaar tevoorschijn kwam en ons vriendelijk begroette. Hij stelde zich aan ons voor en bleek al even sympathiek als zijn beeldjes.

Tong Ming  佟明 behaalde een diploma in omgevingssculptuur aan de Tianjin Academy of Fine Art. Sinds 1994 woont en werkt hij als zelfstandig kunstenaar in Lille, waar hij zich specialiseert in schilderkunst, kalligrafie en beeldhouwkunst. Hij doceert aan de Ecole Supérieure d’Art in Tourcoing en Arras sinds 1996.Als beeldhouwer houdt hij van volume, waarbij rondheid hand in hand gaat met zachtheid.
Tong Ming hield reeds diverse solo-en groepstentoonstellingen in Frankrijk, België, Nederland en China.

Echt wel (op zijn minst) een bezoekje waard!

Tong Ming
59 rue Basse 59800 Lille

Mijn vorige blog ging over het buzzwoord ‘lao deng’, en de vaststelling dat het ‘lao deng’ gehalte in het overgrote deel van de films, zowel in China als in het westen, heel groot is.
In de film Her Story (2024) van de vrouwelijke regisseur Shao Yihui is het nu juist het tegenovergestelde: het is een feministische film zonder lao deng inhoud.

Screenshot

De film kwam vorig jaar in november uit en is een mooi voorbeeld van het ontwaken van het feministische bewustzijn in de Chinese samenleving. De film werd een kaskraker!
Het verhaal draait rond Tie Mei 铁梅, letterlijk ijzeren pruim, een zelfverzekerde alleenstaande moeder  en haar dochter Moli 茉莉, jasmijn. Ze betrekken hun nieuw appartement in  Sjanghai en sluiten vriendschap met hun jonge buurvrouw Xiao Ye 小叶, klein blad. Samen navigeren deze drie vrouwen door het leven. Hun relaties en maatschappelijke verwachtingen weerspiegelen een aangrijpende verkenning van wat het betekent om vrouw te zijn in het moderne China.
Vanaf het begin tart Her Story stereotypen: Tie Mei breekt het conventionele beeld van de alleenstaande moeder die vaak wordt uitgebeeld als een worstelend en zichzelf opofferend moedertje: zij is financieel onafhankelijk en combineert met succes haar carrière met de opvoeding van haar dochtertje. Ook de andere vrouwelijke personages komen uit een niet conventionele hoek en gedragen zich niet zoals het traditioneel van vrouwen wordt verwacht.
Verder wordt het in China diep ingeworteld menstruatietaboe op onverwachte en grappige wijze aangehaald.
In dit door vrouwen geleide verhaal worden mannen in de schaduw gedrongen. Ze hebben geen namen en hun rol wordt gereduceerd tot ex-man, drummer…
Her Story is een verhaal over hoe vrouwen, na hun wedergeboorte, hun weg in de wereld kunnen vinden en kunnen uitdagen, met humor, diepgang en liefde.
Een absolute aanrader!

老登 lao deng, is een feministisch buzzwoord dat de laatste jaren tot de publieke sfeer is doorgedrongen, zich via memes verspreidde en uitgegroeid is tot een begrip in de popcultuur. Het is nu een van de meest trendy woorden om mannen te etiketteren die druipen van een ‘ouwe zeikerd aureool’ maar zich daar niet van bewust zijn.

Screenshot

Het woord komt uit China’s Dongbei, het noordoosten. Zoals veelal verscheen het eerst op het internet, voornamelijk in chatgroepen van Xiaohongshu en Douban (Tiktok).
Zo werden films beoordeeld op basis van hun hoeveelheid lao deng-inhoud: 50%, 75% en zelfs 100%.
Naarmate de term zich online verspreidde, ging het woord allerlei mannen en viriele situaties beschrijven zoals bv. iemand die de anderen constant de les leest of constant met de vinger wijst.

Interessant is het feit dat de ‘buitenkant’ van het woord humoristisch is, maar de kern niet. Het bevat kritiek op de patriarchale structuur en op autoriteit. Het doelwit is niet om ’t even wie maar de persoon die de meeste macht, de meeste middelen of het meeste geld heeft in een familie of in de samenleving. In een patriarchale samenleving hebben mannen min of meer een lao deng mentaliteit. Als we de term in een pejoratieve context gebruiken, passen we de term toe op mannen wier uitspraken of handelingen vrouwen een ongemakkelijk gevoel geven.

De Chinese kaskraker Her Story 好东西 (2024), een relatief mild feministische film die vurige debatten uitlokte, is een heel goede film. Sommige mannen noemden het echter niet onverwacht een ‘chick flick’.
Wat voor mannen waren dat? Lao dengs!

Tash Aws Het Zuiden, enkele maanden geleden nog op de 2025 Booker Prize longlist, kreeg de prijs jammer genoeg niet. Ten onrechte! Tijdens de lectuur van dit heel belangwekkende en indringende boek probeerde ik me af te remmen om het niet in één ruk uit te lezen.

Het verhaal speelt zich af in enkele weken, tijdens de Aziatische financiële crisis van 1997. Ik zat als het ware in een bioscoop te kijken naar een film over de ontwakende en steeds groeiende liefde tussen twee jongens: de laaggeschoolde boerenzoon Chuan en Jay, die uit een intellectuele familie uit de stad komt. Ik genoot van de jungle-ervaringen van het tweetal, de beschrijving van de regenwouden en de plantages, ik rook de kruiden en de geroosterde pepers van de nachtmarkt in het dorp, ik werd kwaad om het racisme tegenover de Chinezen… Een sensueel en heel vernieuwend werk.
Net als in Strangers on a Pier voelen we ook hier dat er veel verzwegen, ja, zelfs verborgen wordt. Die zwijgzaamheid loopt als een rode draad door het boek.

De opbouw van het verhaal is apart: de roman schakelt van een personage op een andere, schakelt van tegenwoordige naar verleden tijd en weer omgekeerd; de vertelling is nu eens in de eerste persoon, dan weer in de derde persoon, de aanpak is meerstemmig: Jay, de hoofdfiguur, zijn moeder Sui Ching, zijn vader Jack en tenslotte ook Fong, Chuans vader vertellen elk hun verhaal.

Ook de ontknoping is, voor mij dan toch, onvoorspelbaar.
Ook heeft de roman een open einde. Dat komt omdat Het Zuiden het eerste deel is van een tetralogisch familie-epos. Naar ik vernam, zou Tash Aw al over de heft zijn met het schrijven van het tweede deel. Nog even wachten dus!

Het Zuiden  Tash Aw
De Bezige Bij Amsterdam 2025

“De gemakkelijkste manier om de schande van de kolonisatie teniet te doen en macht te heroveren, is rijk te worden.”

Tash Aw is van Chinese afkomst en zegt een Chinees te zijn. Zijn twee grootvaders maakten ergens in de jaren twintig de gevaarlijke boottocht van Zuid-China naar het Maleisisch schiereiland. De ene grootvader was een Hokkien uit de provincie Fujian, de andere was afkomstig van Hainan. Beiden ontvluchtten de hongersnood en de burgeroorlog die China toen ondermijnden. Beiden hadden een stukje papier met daarop de naam van een contactpersoon. Ze stonden daar op de dokken, als vreemdelingen verdwaald op een pier…  Maleisië stond toen onder Brits bestuur, vreemdelingen, hoofdzakelijk Chinezen, vonden er gemakkelijk werk en vestigden er zich.

Tash Aw 欧大旭 werd geboren in 1971, in Taipei maar het gezin keerde terug naar Kuala Lumpur, Maleisië, toen hij twee jaar was. Thuis sprak hij Mandarijn en Kantonees, op school sprak hij Maleis en Engels. Later emigreerde hij naar Engeland om er in Cambridge rechten te studeren. Daarna verhuisde hij naar Londen waar hij een MA in creatief schrijven behaalde en zijn literaire carrière begon. Nu woont hij in Parijs.
Tash Aw schreef reeds ontelbare romans, korte verhalen, essays en ook een non fictieverhaal Strangers on a Pier (2016) waarin hij het verhaal van zijn grootvaders vertelt. De precieze redenen van de emigratie van de grootvaders van China naar Maleisië blijven daarbij in stilte gehuld. Toen Tash zijn vader ernaar vroeg, deed deze ze af als ‘saaie verhalen van arme mensen’. Misschien omdat hij niet wilde dat deze redenen het nieuwe, welvarende, vrije leven van het gezin zouden overschaduwen.
“Voordat ik überhaupt wist wat het was om homo te zijn, wist ik wat het was om Chinees te zijn en hierom te worden gehaat.” Tash groeide ook op met het racisme gericht tegen de Maleisische Chinezen. Deze trilogie van ervaringen- een familie waar de zwijgplicht heerste, de omgevende antipathie tegenover de Chinezen en een opkomende homoseksualiteit- leidden de schrijver ertoe onzichtbaar te willen zijn in potentieel vijandige situaties. Dat beschrijft hij krachtig in Strangers on a Pier: de weigering van zijn ouders dat er over hen geschreven wordt, zoniet zouden ze zichtbaar worden. Tash Aw vond deze houding zo deprimerend toen hij opgroeide en zich afvroeg: “Waarom zijn etnische minderheden , zelfs in de literatuur van Maleisië, onzichtbaar? Waarom zijn Chinezen onzichtbaar, terwijl ze in werkelijkheid overal aanwezig zijn?”

Strangers on a Pier, Tash Aw
Fourth Estate, London ((2015)

Sinds april 2025 kunnen we nu ook in Brussel heerlijke liangpi 凉皮 proeven.
Liangpi, letterlijk ‘koude huid’, zijn koude noedels afkomstig uit de provincie Shaanxi. De bereiding van deze noedels is omslachtig: een deeg wordt met water gewassen, waarbij het zetmeel wordt gescheiden van de gluten. Het resterende zetmeelbeslag wordt nadien, laag na laag, gestoomd tot noedels die bijna doorschijnend zijn.

Ik eet die zalige noedels in China maar buiten China zijn ze niet zo gemakkelijk te vinden behalve bij…La Taverne de Zhao, die in 2011 zijn eerste vestiging in Parijs, rue des Vinaigriers opende.
Negen Parijse tavernes verder opende Zhao nu zijn tiende taverne in Brussel, place Saint-Boniface: het was meteen een succes.
Zhao’s ambitie? De authentieke Chinese keuken delen met de Fransen en nu ook met de Belgen door het organiseren van gastronomische evenementen met andere Chinese restaurants, ontwerpers, illustratoren.

De kaart beperkt zich natuurlijk niet tot liangpi. Roujiamo 肉夹馍, een soort ‘Chinese hamburger’, biangbiangmian, twee meter lange, heel brede noedels, shaguo 砂锅bouillon, kip, noedels…in een kleien pot, rijstschotels, teveel om op te noemen en allemaal échte Chinese schotels.

Wil je af van de zoetzure en kitscherige schotels, de neon aquarium en de lycheewijn als traktatie, loop dan naar La Taverne de Zhao!

Een dun boekje met vijf verhalen. Vijf verhalen die de lezer willen laten kennismaken met het échte Tibet, en die komaf willen maken met het idyllische beeld van een spiritueel paradijs op aarde.
Ma Jian is erin geslaagd ons te verrassen, ons te verrijken en ons soms ook te choqueren in een mum van tijd!
De schrijver was na zijn scheiding op zoek naar spirituele verheldering, naar een dieper inzicht in het boeddhistische lot en naar een zielvolle plek waar het leven eenvoudig en idyllisch was. In plaats daarvan trof hij een volk dat zich had moeten overgeven aan de dominantie van een andere cultuur en in een onbeschrijflijke armoede leefde.
We wonen een luchtbegrafenis bij, maken kennis met families die uit elkaar vallen, huiveren voor een dubbele incest, maken de doorboring van een vrouw op een stupa mee, verontwaardigen ons om een tantrische ‘lama inwijding’ van een jong meisje dat hiervoor brutaal verkracht wordt…

Waarom deze titel? In Tibet begroet men elkaar met het uitsteken van de tong, een traditie die teruggaat tot de 9^e eeuw toen de onpopulaire koning Lang Darma stierf. Lang Darma’s tong was zwart. De Tibetanen dachten dat hij herboren was, dus, om te bewijzen dat je niet de reïncarnatie van de koning was stak je bij een ontmoeting maar best je tong uit.
De titel refereert meteen ook naar de medische act in de traditionele Chinese geneeskunde (TCM) waarbij de dokter de patiënt vraagt de tong uit te steken om een diagnose te stellen. Maar hier is het niet een patiënt maar wel een natie die gevraagd wordt haar tong uit te steken en haar ziekten niet aan het zicht te onttrekken…

Ma Jian STICK OUT YOUR TONGUE, naar het Engels vertaald door Flora Drew
Vintage Books, London, 2014

‘Een sigaret op een oude muurschildering zorgt voor een debat in China over de erfenis van een literair icoon.’ Dit is de titel van een nieuwsje dat ik las op het online platform Sixth Tone.
Wie rookt de sigaret op de muurschildering? Lu Xun (1881-1936), de vader van de moderne Chinese literatuur (zie blogs mei 2021 en juni 2021).
Waar rookt Lu Xun zijn sigaret? Op een muur voor zijn voormalige woning in het zuidelijke Shaoxing, provincie Zhejiang. In dat huis zag de schrijver het licht en bracht hij zijn jeugd door. De muurschildering werd daar in 2003 aangebracht op de muur die de entree vormt tot het ouderlijk huis en de herdenkingshal van de auteur.

Maar vorige maand, op 22 augustus om precies te zijn, betoogde een zekere mevrouw Sun, een antirookactiviste, dat de muurschildering ‘jongeren misleidt’: Lu Xun laat je toch niet in het openbaar roken! Het weze gezegd dat het origineel kunstwerk Lu Xun afbeeldt terwijl hij in zijn studeerkamer rookt en dat de muurschildering de context weghaalt en de scène presenteert alsof het buiten is. Ze suggereerde de afbeelding aan te passen zodat hij met gebalde vuisten in plaats van een sigaret zou worden afgebeeld!
Mevrouw Sun postte haar grieven ook op haar Xiaohongshu (Red Note) account. Gevolg daarvan: een toeloop van bezoekers naar Lu Xuns geboortehuis en een hoop onlinefoto’s met bijschriften als “Kilometers gereisd om er met mijn briket meneer Lu Xuns sigaret aan te steken”.

Goed nieuws: de muurschildering buiten, gemaakt in de stijl van de traditionele prent in zijn bureau, zal onaangetast blijven! Dank aan Lu Xuns oudste kleinzoon die beklemtoonde: “Het is prima om erom te lachen. Waar het om gaat is het herdenken en respecteren van de geschiedenis.”

Ik zoomde onlangs met een Chinese vriendin die een week doorbracht in 喀什 Kashi, Kashgar, een stad gelegen in de meest westelijke provincie Xinjiang. Bij haar was het even na middernacht en ze liet me het uur zien op haar mobiel. Ze voegde er meteen aan toe: maar in feite is het uur van Ürumqi even voorbij 22 uur. Hoezo?

Geografisch gezien omvat China de breedte van vijf officiële tijdzones. In de jaren 1930 werden die officiële tijdzones niet volledig in acht genomen waardoor bepaalde regio’s in het binnenland hun eigen tijdstandaarden gingen hanteren, wat tot chaos leidde.
In 1949 introduceerde Mao Zedong de China Standard Time (CST), dit om de nationale eenheid in het land te bevorderen. Door één tijdzone te gebruiken is het eenvoudiger om een nationaal werkschema te handhaven en nieuws op hetzelfde tijdstip door het hele land te verspreiden. Dit heeft voor gevolg dat er een groot tijdsverschil is met de zon: in Ürumqi, hoofdplaats van de provincie Xinjiang, kan de zon pas om 10.00 opkomen terwijl hij in het oostelijke Beijing al twee uur vroeger opgekomen is.

Daarbij komt nog dat Xinjiang een speciale tijdregeling heeft. Daar worden twee tijdstandaarden in parallel gebruikt: Beijing Time en Xinjiang/Ürumqi, Time. Dit zorgt voor enige verwarring onder de lokale bevolking: wanneer het begrip ‘tijd’ wordt genoemd tijdens een conversatie tussen een Han (Chinees) en een Oeigoer moet er duidelijk vermeld worden of het om Beijing Time of Xinjiang Time gaat!